Tôi muốn viết thật rõ, về lí do mình rời sự tập trung khỏi những mục tiêu tối thượng – để chọn lấy sự liên tục. Đây là một chủ đề quá khó với tôi hiện tại. Nhưng tôi vẫn sẽ viết trong khả năng có thể.
Điều gì là thật?
Nhận thức của con người có rất nhiều giới hạn (về chủ đề này tôi sẽ viết kĩ hơn vào một bài viết khác). Vì vậy gần như là bất khả nếu con người muốn đạt đến Chân lý hay Sự thật tối hậu. Những nỗ lực của con người – trong trường hợp tích cực nhất, chỉ giúp chúng ta đến gần hơn với sự thật ấy mà thôi. Mà có một nghịch lý, là sau khi có một khám phá hay vỡ lẽ nào đó giúp ta đến gần hơn với sự thật, ta lại càng nhận ra sự tồn tại của những khoảng tối khác vẫn nằm ngoài khoảng sáng mà chúng ta nắm bắt được.
Điều gì là đúng?
Nhánh đạo đức siêu hình (meta-ethics) vẫn luôn tranh luận liệu các khái niệm như đúng/sai có tồn tại độc lập, hay liệu chúng chỉ là các phạm trù bị quy định bởi văn hóa và lịch sử. Đi cùng với đó là các khái niệm về tốt/xấu, công bằng – cũng nằm trong vòng đặt câu hỏi. “Chúa Trời chỉ phán quyết (Judgement), còn phán xét đạo đức là trò chơi của riêng con người với nhau”– Karel Capek.
Nhưng giả định nếu có tồn tại những giá trị đạo đức phổ quát, vượt trên thời gian và không gian – thì số lượng này vẫn là rất ít. Thực tế đời sống thì đa dạng vô cùng, và truy cùng về đạo đức vẫn là công cuộc bị trói chặt vào bối cảnh và phép chiếu của những đối tượng có liên quan.
Điều gì là đẹp?
Mỹ học (Aesthetics) xem xét các giá trị chủ quan và cảm tính, hay có thể được gọi là phán đoán của tình cảm và tri giác – đối trọng với Đạo đức là phán đoán lý tính. Cùng với Đạo đức học, Mỹ học cũng thuộc về Giá trị học (Axiology) – nghiên cứu triết học về giá trị, tức cách con người hình thành các ý niệm về giá trị. Và cũng như các phán xét đạo đức, nhận định về cái đẹp là bề mặt trên một bể tầng đan xen dày đặc những kiến tạo của chính trị, văn hóa và kinh tế. Thậm chí nó còn là một quá trình được nội cảm hóa phức tạp hơn rất nhiều.
Plato từ thời Hy Lạp lập ra một học thuyết cho rằng các ý niệm tuyệt đối (như cái thật, cái đúng, cái đẹp) là có tồn tại, và là tồn tại thực sự. Nhưng sự mở rộng của các cuộc tranh luận tiếp sau cho thấy bản thể luận không bao giờ có thể thực sự tách khỏi nhận thức luận. Câu hỏi luôn quan trọng là về khoảng cách giữa nhận thức của con người với bản thể và nội tại của thứ được nhận thức ấy. Vậy là cùng lúc ta có tất cả những đánh giá và cảm nhận về cái thật, cái đúng hay cái đẹp – ta đồng thời đặt câu hỏi về tính xác đáng và độ tin cậy của những đánh giá và cảm nhận của mình.
Đi sâu vào những ý niệm tuyệt đối ấy, hay những mục tiêu tối thượng của mình (vốn đều rất khó) – với tôi là hoặc dẫn đến sự hoài nghi, hoặc dẫn đến sự tuyệt vọng. Không có nghĩa là tôi từ bỏ hay tảng lờ đi chúng. Nhưng tôi đi đến thôi thúc phải dừng cưỡng cầu những lý tưởng, và có một cú chuyển trong sự tập trung ý hướng của mình.
Thay vì nhìn về cái đích, bây giờ tôi nhìn vào hiện tại. Hiện tại mà tôi có thể lựa chọn là gì: là sự liên tục. Thay vì nhìn vào các tiêu chí đánh giá kết quả, tôi dựa vào sự nỗ lực – bền bỉ và kiên định. Đó là ý nghĩa của bài học về sự kỉ luật mà tôi cần học để hòa được vào Nhịp – trở thành một phần của dòng chảy lớn.
Giống như Descartes, trước khi tìm ra Luân lý đích thực, ông phải trình bày rõ một thứ gọi là Khoa Luân lý tạm thời. Tôi cũng có một Khoa Luân lý tạm thời như thế.
Nhiệm vụ của tôi bây giờ: bước một là tìm ra việc mình cần làm, bước hai là làm việc đó.
Việc tôi cần làm là gì: là giao của việc tôi muốn làm và việc tôi có thể làm, trừ đi những gì có thể ảnh hưởng xấu đến người khác.
Việc tôi muốn làm dựa trên một giá trị cơ bản nhất: sống thật với chính mình. Để sống thật với chính mình, cần rất nhiều can đảm, và nữa là rất nhiều năng lực – để không bị đào thải.
Và điều này là quan trọng: một khi đã xác định được việc mình cần làm hay phải làm, thì dừng băn khoăn về chúng. Một trong những bi kịch của con người là tự mâu thuẫn với chính mình.
Tôi muốn làm một con ốc nhỏ, dù biết có thể mình chẳng bao giờ lên đến đỉnh Fuji, nhưng vẫn chậm rì, chậm rì leo ngày một. Vượt lên sự tầm thường là một ước muốn có thể không bao giờ toại nguyện, nhưng chính trong việc chấp nhận sự bất toại nguyện đó, chính trong sự không hối thúc và vội vã đó, tôi tìm được an ổn và điềm nhiên của chính mình.
Ngay cả việc viết bài này cũng là một chọn lựa sự liên tục. Nếu chờ đến khi tri thức của mình (về chủ đề này) đầy đủ, thì chờ đến bao giờ? Viết và công bố ngay cả khi nhận thức của mình còn nhiều khiếm khuyết, nông cạn và sai lệch, là một nỗ lực khác để tự chấp nhận mình – không phải hướng đến “tôi lý tưởng” mà là sống trọn vẹn với “tôi hiện tại”.
