Có một đợt cách đây cũng lâu tôi xem liên tục các phim về chiến tranh châu Âu thời cổ. Thường trước mỗi trận chiến sẽ có một đoạn tuyên ngôn của người tướng lĩnh/anh hùng nhằm khích lễ tinh thần binh sĩ. Đoạn mà tôi nhớ nhất là của nhân vật Hector trong phim Troy (2004):
“Cả cuộc đời ta sống bởi nguyên tắc, và nguyên tắc ấy rất đơn giản: Tôn kính các vị thần, Yêu thương người phụ nữ của ta và Chiến đấu cho đất nước của ta.”
Có lẽ đó là hùng ngôn ngắn gọn và đơn giản nhất tôi từng xem, nhưng cũng là đoạn tôi thích nhất. Nguyên mẫu nam trong tôi cũng là như vậy: rõ ràng, kiên định, trung thành và trách nhiệm.
“Những ngọn nến cháy tàn” của Marai Sandor là cuốn sách đầu tiên gây ấn tượng cho tôi về một nguyên mẫu nam: một người lính với lòng trung thành không hoài nghi và tính kỉ luật đầy tự hào, một tâm hồn đơn thuần đến mức trong sáng. Sâu thẳm và xuyên suốt cốt truyện tối giản là sự chịu đựng và chờ đợi trong rất nhiều câu hỏi quay quắt nhưng với kiên nhẫn cực độ. Đã dường như chờ một câu trả lời, nhưng thực ra – chờ một khoảnh khắc cuối cùng để trực diện và buông bỏ tất cả.
Tôi còn nhớ đã vừa đọc vừa đi vòng quang sân, cứ được một lúc lại phải gấp sách và cố gắng bình tâm để đọc tiếp, bởi đoạn nào trong cuốn sách cũng là một kích động lớn với tôi. Nhất là đoạn kết – hồi đó tôi mới học lớp 9 lớp 10, mất rất lâu để tôi chấp nhận được nó và rất rất lâu sau nữa để tôi hiểu được nó.
Cho đến cuối cùng thứ mà nhân vật của tôi chờ đợi để đối diện không phải là người bạn đã phản bội mình khủng khiếp nhất, mà là câu trả lời cho những câu hỏi mình băn khoăn bấy lâu. Nó đã luôn ở đó, nhưng phải mất một quãng đường dài và một cú gặp tất yếu ông mới có thể đi đến được. Cũng có thể, cho đến cuối cùng ông đã buông bỏ được ham muốn đối chất và đối chứng, để giải thoát cho chính mình (và cho cả đối phương). Hiểu theo cách nào có lẽ cũng không sai.
Đó là một trong số rất ít những cuốn tiểu thuyết tôi còn nhớ mãi. Cùng với nguyên mẫu nam mà nó đã chạm khắc và in hằn sâu trong tôi.
Quả là những cuốn sách tự tìm đường đến với chúng ta. Chúng hút ta vào như một thỏi nam châm và cộng hưởng với những gì ta có sẵn để dựng nên những nguyên mẫu và tuyên ngôn còn đi theo ta suốt cả đời.
Những thứ tôi có sẵn lúc đó là một tinh thần chiến đấu dữ dội nhưng âm ỉ, và cả tuổi thơ chứng kiến sự hi sinh của một người đàn ông để trọn vẹn với trách nhiệm và đạo đức của mình, trong sự im lặng và nhường-nhịn gần như tuyệt đối.
Tôi đã khóc như muốn ngất đi khi cha của Hector – một vị quân vương cao quý, lẻn vào lều của Achilles – kẻ thù giết con mình, quỳ xuống hôn tay anh ta để cầu xin anh ta cho phép đưa xác con trai mình về cử hành tang lễ theo đúng truyền thống của họ. Trong bóng tối và bộ dạng khắc khổ như một lão già là nỗi bất hạnh và sự hạ mình đến cùng cực, nhưng cũng cùng lúc đó, đỉnh cao tinh thần của một người đàn ông đồng thời trong vai trò của một vị vua và một người cha hiện lên lấp lánh, gây xúc động đến mức trở thành kinh điển.
Về sau tôi gặp lại huyền thoại này được mô tả trong một bức tranh tại Bảo tàng Petit Palais, Paris. Thành thật là rớt nước mắt hơi nhiều trong các bảo tàng ở Paris.
Tôi hầu như không thể cưỡng lại được ham muốn làm cho mọi thứ rõ ràng – ít nhất là về phía bản thân mình, sắp xếp mọi thứ trong đầu mình và trong đời mình cho ngăn nắp. Trong mỗi người đều có một nguyên mẫu nam (hay theo lý thuyết của Carl Jung, trong mỗi người nữ có một nguyên mẫu nam hay phần nam tính vô thức gọi là animus), phần nguyên mẫu nam trong tôi rất mạnh và nó thôi thúc tôi tinh luyện những đặc tính như đã mô tả ở trên. Tôi muốn mình cũng giống như Hector, sống dựa trên nguyên tắc và gạch đầu dòng được chúng ra một hai ba rành mạch.
Hiểu được mình, biết mình muốn gì và cần làm gì thì cuộc sống đã dễ dàng được hơn nửa. Mọi chuyện không phải lúc nào cũng dễ dàng, nhưng về cơ bản là đơn giản.
Tôi chỉ còn một điều phân vân cuối cùng, trở đi trở lại. Chừng nào còn chưa tự xác quyết được với chính mình, có lẽ tôi sẽ còn trằn trọc.
Nhưng sẽ đến lúc câu trả lời luôn nằm đó tự bộc lộ nó. Chỉ cần chịu đựng và chờ đợi. Tôi đi qua các trạng thái và cách thức của cả tính nữ và tính nam để đương đầu với nỗi bất định này.
